X
تبلیغات
یاشیل اکین - اهمیت اقتصادی کنجد در جهان و ایران

یاشیل اکین

بزرگترین کارها با کوچکترین گام ها آغاز می شوند

اهمیت اقتصادی کنجد در جهان و ایران

مقدمه :

كنجد يكي از قديمي ترين گياهان زراعي روغني جهان است و از زمان هاي قديم در ايران كشت مي شود و زماني از صادرات مهم كشور به شمار مي رفت. كشت كنجد در مناطق گرمسيري كشور مانند استان هاي خوزستان، سيستان و بلوچستان، جيرفت و فارس متداول است و در استان مازندران هم به دليل تنوع كشت، كنجد به صورت زراعت اصلي در بهار و يا به صورت كشت مخلوط همراه با پنبه در بهار و همچنين به عنوان كشت دوم بعد از برداشت غلات بسيار مورد توجه كشاورزان منطقه مي باشد و از سوي ديگر كاربرد روزافزون روغن استحصالي از اين گياه در صنعت موجب افزايش تقاضا جهت افزايش سطح زيركشت آن مي باشد.

 

 

  مصرف اصلي دانه كنجد در تهيه ي حلوا و شيريني پزي است. روغن كنجد براي طبخ مواد خوراكي مختلف، در تهيه ي عطرها و به عنوان حلال در داروسازي مصرف مي شود.
    كنجد گياهي گرمادوست و روز كوتاه است و به هواي گرم و نور فراوان احتياج داشته و به حرارت پايين حساس است. با اين حال، هواي بسيار گرم بيش از 40 درجه سانتي گراد موجب نقصان تشكيل كپسول ها مي شود و در واقع حرارت مطلوب رشد كنجد حدود 27 درجه سانتي گراد است. توليد كنجد در نواحي با حداقل 150 روز بدون يخبندان امكان پذير است. اين گياه اساسا يك محصول خاص مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري تلقي مي شود. كنجد معمولا در مناطقي با ارتفاع كمتر از 1000 متر از سطح دريا مي رويد، هر چند كه برخي از انواع آن ممكن است در ارتفاعات بالاتر نيز قادر به رشد باشند. كنجد به عنوان يك محصول مقاوم به خشكي و گرما شناخته شده است و ليكن براي توليد و عملكرد بالا به رطوبت احتياج دارد. به زيادي رطوبت خاك و عدم تهويه نسبتا حساس است و به همين جهت كنترل آبياري كنجد ضرورت دارد. كنجد مقاوم به خشكي است. در انواع خاك ها رشد مي كند مشروط بر آنكه از نظر تهويه و زهكشي محدوديتي وجود نداشته باشد. با اين حال خاك هاي داراي بافت متوسط را ترجيح مي دهد. كنجد به شوري خاك غيرمقاوم است و اسيديته خنثي را ترجيح مي دهد.

 

اهمیت اقتصادی کنجد در جهان و ایران

 

در دوره 20 ساله 1980 لغایت 2000 میلادی رشد سالانه تولید جهانی کنجد برابر با 4/2درصد بوده است، آمار FAO نشان دهنده افزایش تولید 5 درصدی کنجد در جهان با حجم 525 هزار تن بوده است و کشورهای ژاپن و کره جنوبی به عنوان بزرگترین واردکنندگان کنجد 54 درصد از تولید دانه کنجد آسیا را جذب کرده اند هر چند بازار داخلی آمار دقیقی از تولید و مصرف کنجد در کشورارائه نداده است. اما آمارهای غیررسمی میزان مصرف سالانه دانه کنجد را حدود 30 تا 35 هزار تن ذکر کرده اند که از این میزان بیشترین میزان مصرف در صنایع غذایی با مقدار 15 هزار تن گزارش شده است در کناراین میزان مصارف نانوایی ها با 10 هزار تن و مصارف آجیلی و شیرینی پزی بین 3 تا 4 هزار تن عنوان شده است .

زراعت کنجد در کشور همواره به خود متکی بوده و تاکنون از طرف دولت در جهت افزایش سطح زیر کشت و یا تولید توجهی به آن نشده است. شاید یکی از رازهای پایداری کنجد در کشور وجود صنایعی مانند صنایع روغن کشی باشد که لزم توجه به این دانه را توجیه می کند.
اولا دانه کنجد با داشتن حدود 55 تا 60درصد روغن بین دانه های روغنی بالاترین میزان روغن را دارد ثانیا میزان نیاز داخلی به دانه کنجد در اکثر سال ها بیش از میزان تولید در کشور است که این صنایع را مجبور به واردات این دانه می کند.
در کشور ما گرچه زراعت کنجد بسیار قدیمی است، اما پرداختن به آن تازگی دارد، خوشبختانه شرایط مساعد آب و هوایی، سابقه بسیار قدیمی این زراعت، آشنایی زارعان با آن، داشتن بازار داخلی و خارجی و بالاخره توجه اخیر دولت به تامین بخشی از روغن مورد نیاز کشور از دانه کنجد، این امکان را فراهم کرده است تا نظرها به این زراعت کهن جلب شود و با سرمایه گذاریهای انجام شده میزان تولید آن در کشور افزایش یابد.

 

 

 

 

محتویات کنجد:

دانه کنجد داراي مواد معدني مانند مس، منيزيم، کلسيم، آلومينيوم، کروم، کلرورسديم، سيليس، آهن، فسفر، نيکل و ماده پروتئيني مهم ليزين، هورمون نباتي، چربي و 60 درصد روغن مي‌باشد.

 

خواص طبی کنجد:

1) براي چاق شدن و تقويت نيروي جنسي موثر است

2) براي رفع قولنج كنجد را آسياب كرده و با سركه مخلوط كنيد و بمقدر نصف وزن كنجد ، مغز بادام پوست كنده را بآن اضافه كنيد آنها را پودر كنيد و هر روز بمقدر يك قاشق سوپخوري از آن بخوريد

3)  كنجد گرفتگي صدا را از بين مي برد .

4) نرم كننده معده و روده است

5) كره كنجد كه در كانادا بنام تاهيتي معروف است و شبيه دره مي باشد غذاي خوبي براي رشد بچه هاست .

6) برگ كنجد را اگر به سر بماليد باعث رشد و سياهي موي سر مي شود
7) دره نرم كننده معده و روده هاست

8) كنجد فشار خون را كاهش مي دهد

9) كنجد ضد رماتيسم است

10) براي رفع ناراحتي كيسه صفرا مفيد است

11) دم كرده برگ كنجد اسهال خوني را برطرف مي كند

12) روغن كنجد براي رفع تنگي نفس و سرفه خشك و زخم ريه مفيد است
13) روغن كنجد سوزش ادرار را رفع مي كند

14) از روغن كنجد بجاي روغن زيتون در سالاد استفاده كنيد
15) كنجد با همه خواصي كه دارد براي معده اي ضعيف مناسب نيست زيرا ثقيل الهضم است.  اينگونه اشخاص بايد آنرا با عسل وسركه بخورند .

 

کنجد و رفع خستگی:

 

دانه کنجد مي‌تواند خستگي فکري را کاهش دهد و همچنين بهترين ماده غذايي براي کساني است که کارهاي فکري انجام مي‌دهند.

 چنانچه هنگام خواندن کتاب احساس خستگي کرديد، کافي است مقداري کنجد بو داده ميل کنيد تا خستگي شما برطرف شود. همچنين دانش آموزان و دانشجويان مي‌توانند در شب‌هاي امتحان از اين اکسير بسيار مفيد استفاده كنند.

 ليستين اين گياه يک نوع چربي حاوي فسفر است که وجود آن براي اعصاب و نسوج بسيار ضروري است و مغز و غدد بدن انسان نياز زيادي به آن دارند. حتي تقويت حافظه انسان نيز نياز زيادي به اين ماده دارد.

 مقدار خوراک طبي كنجد براي هر نفر 15 گرم است، اما در خوردن آن نبايد زياده روي شود، زيرا ديرهضم بوده و باعث خارش، بد بويي دهان و سردرد مي‌شوند. خنثي کننده زيان‌هاي احتمالي آن عسل و يا بو دادن آن قبل از خوردن است.

مشخصه فیزیکی

نام علمی Sesamus indicum

گياه شناسي :

كنجد گياهي است يكساله با ارتفاع حدود يك متر كه قسمت انتهايي ساقه آن پوشيده از كرك است . برگهاي آن يبضي ، باريك و نوك تيز است . گلهاي آن زنگوله ای شکل و برنگ سفيد و يا قرمز بطور تك تك در كناره برگ هاي قسمت انتهايي ساقه ظاهر مي شود .
ميوه اين گياه بصورت كپسول و محتوي دانه هاي كوچك و مسطح و بيضوي است كه دانه كنجد ناميده مي شود و قسمت مورد استفاده اين گياه است .

نحوه کاشت

براي كشت كنجد فواصل بين خطوط كاشت حدود 50 الي 60 سانتي متر و فاصله ي بوته روي خطوط 5 سانتي متر مناسب مي باشد. عمق كاشت به نوع خاك بستگي دارد و حداكثر تا 5/2 سانتي متر كافي به نظر مي رسد.

ميزان بذر مصرفي براي زراعت كنجد 6 تا 7 كيلوگرم بذر براي يك هكتار توصيه مي گردد و زمان مناسب بذر پاشي نيز بر اساس شرايط آب و هوايي منطقه قابل پيش بيني مي باشد.

50-60CM

 

در تعيين تاريخ كاشت كنجد رعايت سه نكته ي اساسي ضروري است، اول درجه حرارت مناسب جهت سبز كردن، دوم پايداري دماي هوا به منظور اينكه پس از سبز كردن افت حرارت پديد نيايد، سوم زمان گلدهي مصادف با گرماي بيش از حد نگردد زيرا منجر به عدم باروري گلها شده و تعداد كپسول هاي تشكيل شده كاهش مي يابد.

 

مقادير كودهاي موردنياز هم شامل 50 كيلوگرم اوره، 100 كيلوگرم فسفات در هكتار قبل از كاشت و 25 كيلوگرم اوره بر هر هكتار به صورت كود سرك در زماني كه ارتفاع گياه به 20 سانتي متر رسيده است، قابل مصرف مي باشد. همچنين در صورت نياز مي توان كود پتاسه را به مقدار لازم به خاك افزود.

بذور را بايستي قبل از كاشت با يكي از قارچ كش هاي موجود و رايج بر طبق توصيه ي فني كارشناسان و مروجين ضدعفوني نمود. از سموم علفكش با توجه به نوع علف و قبل از كاشت طبق نظر كارشناسان ذيربط استفاده كرد.

آفات رایج کنجد

 

آفات رايج گياه كنجد شامل آگروتيس يا طوقه بر، شته و كرم برگ خوار مي باشد كه در مراحل اوليه يا در طول رشد اين گياه ايجاد خسارت مي نمايند. در اين ارتباط، لازم است با استفاده از تركيب سم سوين با سبوس مبادرت به طعمه پاشي يا با استفاده از سموم مالاتيون، ديازينون مطابق با مقدار توصيه اقدام به محلول پاشي كرد.

 

از جمله بيماري هاي مهمي كه گياه كنجد را در منطقه مورد تهدید و حمله قرار مي دهند، مي توان به بيماري گل سبز، بوته ميري و پوسيدگي ذغالي اشاره نمود. در اين خصوص بهترين راه كنترل بيماري پوسيدگي ذغالي و بوته ميري، استفاده تناوب زراعي است كه جهت كنترل بيماري هاي فوق الذكر بايستي حتما رعايت گردد.

 

 

مراحل رشد و نمو کنجد به شرح زیر می باشد:

دوره رویشی:

دوره رویشی به چار مرحله تقسیم میشود:جوانه زنی،ظهور گیاهچه،جوانی،قبل از زایشی

مرحله جوانه زنی:

از زمان جذب آب توسط بذر تا زمانی که بیشتر گیاهچه ها از خاک سبز شوند.در آمریکا بیشتر کنجدها در درون رطوبت کشت میشوند اما موارد کمی وجود دارد که بذر در خاک خشک کاشته شود و سپس آبیاری شود.جوانه زنی یکی از مراحل مهم گیاه می باشد چون اگر استقرار ضعیفی صورت گیرد هیچ عملیات متوالی کشاورز یا شرایط آب و هوایی نمیتواند عملکرد بالایی تولید کند.

دمای آستانه برای کنجد 61 درجه فارنهایت می باشد.در سال های اولیه تولید اقتصادی در آمریکا دمای توصیه شده حداقل برای کاشت کنجد 75 درجه فارنهایت(23 درجه سانتی گراد) میگفتند.

اگر درجه حرارت برای هر زمانی پایین تر از 68 درجه فارنهایت (20 درجه سانتی گراد) بیاید جوانه زنی ممکن است محدود شود یا با تاخیر انجام شود.

در کشت صد ها هزار ایکر از کنجد از سال 1980 دمای حداقل توصیه شده 70 درجه فارنهایت(21 درجه سانتی گراد) بود.این به معنی آن نیست که کنجد در دماهای پایین تر جوانه نمیزند.

دما های بالاتر سرعت جوانه زنی را افزایش داده و احتمال به دست آمدن استقرار بیشتر را افزایش میدهند.دمای بین 81 ـ 77 درجه فارنهایت (27 ـ 25 درجه سانتی گراد) جوانه زنی،رشد نخستین و شکل گیری گل را سریعتر پیش می برند.

نویسنده پی برد که در دمای خاک در حدود 77 درجه فارنهایت(25 درجه سانتی گراد) بذر رطوبت کافی جذب کرده که در طی آن ظرف 24 ساعت نرم شده و بذر میتواند از پوشش خود خارج شده و در بالای بذر متورم شود.

بین 24 تا 48 ساعت ریشه چه ظهور پیدا میکند و بعد از 12 ساعت از ظهور ریشه به طرف پایین کشیده شده و به دنبال رطوبت میرود.با بالا رفتن دمای خاک به 84 درجه فارنهایت (8/28 درجه سانتی گراد)، ریشه چه میتواند در حدود 3 اینچ شود و ظرف 24 ساعت به طرف پایین برود.

 

نکات کلیدی برای کشاورز در طول مرحله جوانه زنی:

دمای خاک نیاز است تا در زمان کاشت 70 درجه فارنهایت(21 درجه سانتی گراد) شود

زمان مرحله جوانه زنی از کاشت 3 تا 5 روز می باشد.

 

مرحله جوانی:

تعریف:از برگ سوم حقیقی تا زمانی که اولین جوانه گل قابل مشاهده باشد.شاخه هایی که در حال رشد هستند اگر جدا باشند می توانند جوانه را زودتر نشان دهند.اما این مرحله وقتی پایان می پذیرد که جوانه ها بدون اینکه گیاه لمس شود قابل مشاهده باشند.

زمان از کاشت: 26 تا 37 روز

طول دوره: 5/1 هفته

مرحله جوانی کوتاه بوده و میتواند با مرحله گیاهچه ترکیب شود.

فاکتور هایی که این دوره را کوتاه میکنند:

ü  خشکی: مثال های زیادی وجود دارد که در غرقاب یا آبیاری فارویی وقتی که آب آبیاری به انتهای مزرعه نمیرسد،قسمت های خشک انتهایی مزرعه شروع به تولید جوانه زود تر از قسمت هایی از مزرعه که آبیاری شده اند می کنند.

فاکتورهایی که مرحله را طولانی تر می کنند:

۱- آبیاری یا باران که میتواند باعث عدم جذب اکسیژن در ریشه شود.کنجد بهتر است تا زمان بعد از این مرحله آبیاری نشود.

۲-  شب هایی با دمای خنک

۳- حاصلخیزی کم خاک

 

 

مرحله قبل از زایشی:

تعریف:از اولین جوانه گلدار تا 50 % گل های گیاهان باز شوند.

زمان از کاشت:در حدود 38 یا 44 روز

طول دوره:در حدود 1 هفته

 

فاکتور هایی که طول این دوره را کاهش می دهند:

۱-  فاکتور هایی که طول دوره را کاهش دهند شناخته نشده اند.

فاکتور هایی که آغاز این مرحله را سهل می کنند:

۱- بخش خشک مزرعه که اول تولید جوانه می کند.

۲-  GDD بالا آغاز اولین جوانه را آسان میکند

فاکتور هایی که آغاز این مرحله را با تاخیر مواجه می کنند:

۱- حاصلخیزی و رطوبت بالا

۲- تگرگ میتواند به گیاهان خسارت زده و باعث تاخیر در آغاز جوانه شود.

۳ - شب های با درجه حرارت خنک

 

 

فاز زایشی:

فاز زایشی به سه مرحله تقسیم میشود:اوایل شکوفه دهی،اواسط شکوفه دهی و اواخر شکوفه دهی

 

فاز اوایل شکوفه دهی:

تعریف: از 50% گلدهی تا کپسول ها در 5 جفت گره شکل بگیرند.

زمان از کاشت:در حدود 45 تا 52 روز

طول دوره:در حدود 1 هفته

فاکتوری شناسایی نشده است که طول این دوره را کاهش دهد.

 

 

فاز اواسط شکوفه دهی:

تعریف: از زمانی که 5 جفت گره کپسول ها شکل گرفته تا زمانی که شاخه های فرعی و گیاهان کوچک(گیاهان کوتاه قامت که در زیر کانوپی گیاهان بلند هستند)گلدهیشان متوقف شود.

زمان از کاشت: در حدود 53 تا 81 روز

طول دوره: در حدود 4 هفته

این مرحله بیشترین تولید را دارد زیرا هر دو ساقه اصلی و شاخه های فرعی به گل/کپسول می روند.

فاکتورهایی که طول دوره را کوتاه یا بلند می کنند:

  این مرحله به طور کلی به در  دسترس بودن رطوبت و حاصلخیزی بستگی دارد و زیادی میزان آنها طول دوره گلدهی را زیاد تر میکند.

 

فاز اواخر شکوفه دهی:

تعریف: از شاخه های فرعی یا گیاه کوچک فاقد گل  تا 90% گیاهان گل هایشان بسته باشد.

زمان از کاشت:در حدود 82 تا 90 روز

طول دوره : کمی بیشتر از یک هفته

 

فاکتور هایی که طول دوره را کوتاه میکند:

 دوره های خیلی گرم به همراه رطوبت کم

 

فاکتور هایی که طول دوره را طولانی می کنند:

  آب و هوای خنک با رطوبت بالا به همراه بارندگی

این مرحله مهم است چون زمان آخرین آبیاری را مشخص میکند

 

 

 

مرحله رسیدگی:

مرحله رسیدگی به مراحل دیگر تقسیم نمی شود.از نظر اصول فنی مرحله رسیدگی در فاز زایشی شروع میشود.

تعریف:از 90% انتهای گلدهی تا رسیدگی فیزیولوژیکی.رسیدگی فیزیولوژیکی(PM) زمانی است که 4/3 کپسول ها روی ساقه اصلی دارای بذر با رنگ نهایی و نوک سیاه باشند.در بسیاری از لاین ها دانه همچنین یک خط سیاه در یک طرف خود دارد.

 

زمان از کاشت:در حدود 91 تا 106 روز

طول دوره: کمی بیشتر از دو هفته

فاکتورهای کوتاه کننده طول دوره:

۱-  رطوبت کم یا حاصلخیزی کم

۲-  درجه حرارت بالا

فاکتورهای  طولانی کننده دوره:

۱- رطوبت یا حاصلخیزی زیاد

۲-  درجه حرارت پایین

 

مرحله خشک شوندگی:

این مرحله به سه مرحله تقسیم میگردد:

رسیدگی کامل،خشک شدن ابتدیی و خشک شدن انتهایی

 

رسیدگی کامل:

تعریف:از رسیدگی فیزیولوژیکی تا 90 % همه گیاهان بذور رسیده داشته باشند.

زمان از کاشت:حدود 107 تا 112 روز

طول دوره : حدود 1 هفته

فاکتورهایی که طول دوره را کوتاه می کنند:

  داده های کافی وجود ندارد که آیا رطوبت کم یا حاصلخیزی کم دوره را کوتاه میکند یا خیر.

فاکتور های طولانی کننده دوره:

  درجه حرارت کم

دوره خشک شوندگی ابتدایی:

تعریف:از رسیدگی همه بذور تا 10 % گیاهان یک کپسول خشک داشته باشند.

گیاهانی که استفاده شدند گیاهان سبزی بودند که به طور طبیعی خشک شده بودند به استثنای گیاهانی که در اثر بیماری مرده بودند.در مناطق باد خیز گیاهان ممکن است بر خلاف جهت هم به یکدیگر ساییده شوند و کپسول ها شکسته شوند،این کپسول ها شروع به خشک شدن میکنند اما به عنوان کپسول خشک محسوب نمی شوند.

زمان از کاشت : 113 تا 126 روز

طول دوره : در حدود 2 هفته

 

فاکتور های کوتاه کننده طول دوره:

  رطوبت و حاصلخیزی کم،GDD  بالا،رطوبت کم، نور خورشید،باد های ثابت،یخبندان و شبنم

فاکتورهای طویل کننده دوره:

  معکوس عوامل بالا(رطوبت و حاصلخیزی بالا،GDD  پایین،رطوبت زیاد،روز های ابری،مه)

نخستین کپسول خشک راهنمای کشاورز برای آماده کردن کمباین خواهد بود.

 

مرحله خشک شوندگی انتهایی:

تعریف:از خشک شدن اولین کپسول تا خشک شدن کافی برای کمباین تا 6 % یا کمتر رطوبت دانه.

زمان از کاشت: 127 تا 146 روز

طول دوره: در حدود 3 هفته

فاکتورهای کوتاه کننده دوره:

  رطوبت و حاصلخیزی کم،GDD  بالا ، رطوبت کم، نور خورشید ، باد ثابت و یخبندان

فاکتور های طویل کننده دوره:

حاصلخیزی بالا و رطوبت بالا،GDD  پایین ، رطوبت بالا،روزهای ابری،مه،شبنم و کاشت دیر هنگام.

 

برداشت کنجد:

در برداشت سنتي بهترين زمان برداشت وقتی است كه رنگ برگ ها و كپسول ها زرد شده است و با برداشت مناسب مي توان تا حد زيادي از ريزش دانه ها جلوگيري نمود.

براي اين كار ابتدا بوته ها را توسط دست برداشت نموده و پس از دسته بندي، بايستي آن ها را به صورت سروپا (چاتمه) قرار داد تا بعد از گذشت 2تا 3 روز كاملا خشك شوند. در اين حالت با چند تكان تدريجي دانه هاي گياه از غلاف ها جدا خواهند شد.

 دانه هايي كه به اين طريق به دست مي آيد كيفيت بسيار خوبي دارد. پس از اين عمل بوته ها را با كمباين يا خرمن كوب و يا ضربات چوب مي كوبند تا بقيه ي دانه ها جدا شود.

 

 

 

+ نوشته شده در  سه شنبه 1389/06/23ساعت 8:22  توسط سیامک یزدانی  |